Mia Mingus
Tekst ten został napisany na potrzeby interwencji w zakresie sprawiedliwości transformatywnej (ST), którą miałam okazję prowadzić, i udostępniam go tutaj, aby inne osoby mogły z niego skorzystać w swojej pracy. Ma on stanowić krótki opis dla osób, które nie są zaznajomione z ramami i założeniami ST i nie mają czasu lub możliwości przeczytania obszernego, długiego opracowania. Nie jest to historia sprawiedliwości transformatywnej, ani wyczerpująca lista wszystkich jej elementów, ani nawet szczegółowe omówienie wszystkich wymienionych tutaj kwestii. Jest to wstępny opis pracy, którą może być trudno opisać. Ma on stanowić punkt wyjścia, a nie punkt końcowy. Mam nadzieję, że dla niektórych z Was okaże się przydatny.
Serdecznie dziękuję takim osobom jak Ejeris Dixon, Mariame Kaba, Andi Gentile i Javiera Torres, które pomogły w redagowaniu tego opisu i umożliwiły jego publikację. Dziękuję wielu grupom i niezliczonym osobom, które brały udział w tworzeniu, budowaniu i rozwijaniu tego, co obecnie nazywamy „sprawiedliwością transformatywną” i „wspólnotową odpowiedzialnością” (ang. community accountability). Szczególne podziękowania kieruję do osób i grup, które miały ogromny wpływ na moje rozumienie ST: Sara Kershner, Creative Interventions, Mimi Kim, The Atlanta Transformative Justice Collaborative, INCITE!, Communities Against Rape and Abuse, Philly Stands Up, Community Holistic Circle Healing, Just Practice, Shira Hassan, Mariame Kaba, Ejeris Dixon oraz The Bay Area Transformative Justice Collective. Dziękuję również wszystkim tym, których nazwisk nie znam, a którzy zajmowali się tą pracą na małą i dużą skalę, na długo przed tym, zanim została ona nazwana i udokumentowana.
Sprawiedliwość transformatywna (ST) – ang. transformative justice – to ramy polityczne i podejście służące reagowaniu na przemoc, krzywdę i nadużycia. W najprostszym ujęciu ma ona na celu reagowanie na przemoc bez generowania dalszej przemocy i/lub angażowanie się w redukcję szkód w celu ograniczenia przemocy. ST można postrzegać jako sposób „poprawiania sytuacji”, nawiązywania „właściwych relacji” lub wspólnego kreowania sprawiedliwości. Reakcje i interwencje w ramach sprawiedliwości transformatywnej:
1) nie opierają się na państwie (np. policji, więzieniach, systemie prawa karnego, państwowym systemie pieczy zastępczej nad dziećmi (chociaż niektóre działania ST opierają się na usługach społecznych, takich jak doradztwo, lub je uwzględniają);
2) nie wzmacniają ani nie utrwalają przemocy, takiej jak opresyjne normy lub samosądy;
a co najważniejsze:
3) aktywnie kultywują te elementy, o których wiemy, że zapobiegają przemocy, takie jak uzdrowienie, odpowiedzialność, odporność i bezpieczeństwo wszystkich zaangażowanych osób.
Reakcje państwa na przemoc powodują jej reprodukowanie i często wywołują traumę u osób, które są wystawione na działanie tych mechanizmów. Dzieje się tak zwłaszcza w przypadku społeczności uciskanych i marginalizowanych, które już wcześniej były celem represji ze strony państwa. Należy pamiętać, że choć wiele osób podejmuje świadomą decyzję nie wzywania policji, wiele społeczności nie może tego zrobić z powodu strachu przed deportacją, krzywdą, przemocą państwową, przemocą seksualną, wcześniejszymi wyrokami skazującymi lub niedostępnością służb.
Sprawiedliwość transformatywna została stworzona przez i dla wielu z tych społeczności, np. rdzennych mieszkańców, Czarnych społeczności lub PoC (ang. People of Color – osoby nienależące do białej większości krajów uprzywilejowanych, doświadczające strukturalnego rasizmu), społeczności ubogich i o niskich dochodach, osób z niepełnosprawnością, osób pracujących seksualnie, społeczności queer i trans. Należy pamiętać, że wiele z tych osób i społeczności od pokoleń praktykuje sprawiedliwość transformatywną na większą lub mniejszą skalę, próbując zapewnić bezpieczeństwo i ograniczyć szkody w niebezpiecznych warunkach, w których były i są zmuszone żyć. Weźmy na przykład imigrantki o nieuregulowanym statusie doświadczające przemocy domowej, osoby z niepełnosprawnością wykorzystywane przez swoich opiekunów i asystentów, osoby świadczące usługi seksualne, które doświadczają napaści seksualnej lub wykorzystywania, lub ubogie dzieci i młodzież PoC, które przeżywają wykorzystywanie seksualne – wszystkie od dawna opracowują sposoby na redukcję krzywdy, przeżycie i zapewnienie bezpieczeństwa oraz uzdrowienia poza systemami państwowymi. Niezależnie od tego, czy praktyki te zostały wyraźnie nazwane „sprawiedliwością transformacyjną”.
ST to ramowa koncepcja abolicjonistyczna, która postrzega systemy takie jak więzienia, policja czy służby migracyjne jako struktury wytwarzające i podtrzymujące przemoc, służące utrzymaniu kontroli społecznej. ST dąży do tworzenia alternatyw wobec tych systemów – często przedstawianych jako instytucje ochronne – które w praktyce reprodukują tę samą przemoc, jaką deklarują zwalczać.
Przemoc nie pojawia się w próżni. Sprawiedliwość transformatywna łączy konkretne doświadczenia przemocy z warunkami społecznymi, które ją wytwarzają i podtrzymują. Zakłada, że jeśli naprawdę chcemy przerwać cykle przemocy międzyludzkiej i seksualnej, musimy pracować nad eliminacją systemowych uwarunkowań, takich jak kapitalizm, ubóstwo, trauma, izolacja, heteroseksizm, cisseksizm, dominacja białych, mizoginia, dyskryminacja osób z niepełnosprawnościami, masowe uwięzienie, wysiedlenia, wojny, opresja ze względu na płeć czy ksenofobia. ST wychodzi z założenia, że kluczowa jest zmiana warunków sprzyjających aktom przemocy lub je umożliwiających – często oznacza to konieczność przekształcania szkodliwych, opresyjnych dynamik w naszych relacjach oraz w funkcjonowaniu społeczności jako całości.
Sprawiedliwość transformatywna zachęca nas nie tylko do reagowania na bieżące przypadki przemocy, lecz także do jej zapobiegania w przyszłości — a tym samym do przerywania, często międzypokoleniowych, cykli przemocy. Jej celem jest odpowiadanie na najpilniejsze potrzeby w sposób, który przybliża nas do długofalowej wizji świata wolnego od przemocy. Innymi słowy, ST zadaje pytanie o to, jak reagować na przemoc tak, by nie tylko rozwiązywać pojedyncze sytuacje, lecz także zmieniać warunki, które do nich doprowadziły. Chodzi o takie formy reagowania na przemoc i jej skutki, które nie podważają naszych długoterminowych celów związanych z jej zapobieganiem i ostatecznym wyeliminowaniem. Co trzeba zrobić, by nie tylko reagować na gwałty, lecz także im zapobiegać? By nie tylko reagować na przemoc domową, ale ją zakończyć? By położyć kres przemocy wobec dzieci, znęcaniu się i wszelkim innym formom przemocy?
Choć sprawiedliwość transformatywna ma charakter wspólnotowy, nie sprowadza się ona do prostego hasła „nie wzywaj policji”. Reakcje społeczności na przemoc również mogą być krzywdzące, a czasem nawet bardziej destrukcyjne emocjonalnie niż działania państwa – zwłaszcza gdy wiążą się z zerwaniem relacji, utratą rodziny lub wykluczeniem ze wspólnoty. O ile reformy państwowe mogą być w niektórych sytuacjach użyteczne w ograniczaniu szkód, sprawiedliwość transformatywna konsekwentnie koncentruje się na potencjale społeczności, wierząc, że to właśnie w nich istnieje większa możliwość realnej transformacji niż w instytucjach państwowych.
Jednocześnie ST nie idealizuje wspólnot. Nasze społeczności często internalizują państwowe taktyki przemocy — takie jak upokarzanie, obwinianie, izolowanie czy dążenie do zemsty. Osoby z doświadczeniem przemocy wielokrotnie opisywały, że oprócz traumatycznych reakcji państwa spotykały się także z przemocą ze strony własnych społeczności po ujawnieniu swoich historii. Zamiast wsparcia doświadczały upokorzenia, obwiniania, wykluczenia, ataków lub gróźb. Dlatego musimy wykraczać poza same hasła „nie dla policji, nie dla więzień” i dążyć do rzeczywistej transformacji przemocowych zachowań, relacji i warunków, które je umożliwiają.
Dlatego kluczowe jest, aby sprawiedliwość transformatywna nie była jedynie brakiem państwa i przemocy, lecz obecnością wartości, praktyk, relacji i świata, które chcemy współtworzyć. Nie chodzi wyłącznie o wskazywanie tego, czego nie chcemy, lecz o aktywne praktykowanie i wprowadzanie tego, czego pragniemy – czyli zdrowych relacji, dobrej komunikacji, umiejętności deeskalowania trwającej przemocy, uczenia się wyrażania złości w sposób nieniszczący oraz włączania praktyk uzdrawiania i regeneracji w nasze codzienne życie.
W interwencjach sprawiedliwości transformatywnej aktywnie praktykujemy takie wartości jak zdrowienie i wspólnotowe branie odpowiedzialności. Myślimy wtedy o wszystkich osobach zaangażowanych, nie tylko o osobach skrzywdzonych i tych, które stosują przemoc. Działania w duchu ST są dla nas okazją nie tylko do reagowania na konkretne przypadki przemocy, krzywdy i nadużyć, lecz także do wspólnego przyglądania się temu, jakie relacje i społeczności chcemy budować? Czyli takie, które potrafią interweniować w sytuacjach przemocy, a także jej zapobiegać. Możemy zadawać sobie pytania:
1) Jaką strukturę społeczną możemy stworzyć, aby wzmacniać bezpieczeństwo, przejrzystość, trwałość, troskę i więzi (np. sieć bezpiecznych domów dostępnych dla osób zagrożonych, czy szerokie grono osób w społeczności posiadających umiejętności prowadzenia interwencji w sytuacjach przemocy)?
2) Jakich umiejętności potrzebujemy, aby zapobiegać przemocy, reagować na nią, zdrowieć po jej doświadczeniu oraz brać odpowiedzialność za zachowania krzywdzące, przemocowe i nadużycia?
3) Czego potrzebują osoby skrzywdzone oraz osoby, które wyrządziły krzywdę?
4) Dlaczego osoby skrzywdzone i osoby, które wyrządziły krzywdę, mają w naszych społecznościach tak niewiele dostępnych opcji wsparcia i reagowania?
5) Jak traktujemy się wewnątrz społeczności? Jak wzajemne krzywdy tworzą grunt pod przemoc i nadużycia? I jak możemy to zmienić?
Ostatecznie sprawiedliwość transformatywna wychodzi z założenia, że reakcja na przemoc jest kolektywną odpowiedzialnością, oraz że nikt nie rodzi się z wiedzą, jak gwałcić czy torturować – są to zachowania wyuczone. ST stanowi zbiorową odpowiedź na przemoc obecną w naszych społecznościach i wymaga od nas uznania, że nie chodzi o przymknięcie kilku „zgniłych jabłek”, lecz o fakt, że przemoc jest normą w obecnym porządku społecznym i jest w nim aktywnie podtrzymywana. Skala przemocy domowej i seksualnej osiąga dziś poziom epidemii, a przemoc wobec społeczności doświadczających opresji jest wszechobecna. Przemoc jest kolektywnie umożliwiana, ma kolektywne konsekwencje i wymaga kolektywnej odpowiedzi. Nie oznacza to usprawiedliwiania krzywdzących działań ani zniesienia odpowiedzialności osób, które wyrządziły krzywdę lub stosowały przemoc, lecz konieczność zrozumienia kontekstu, w jakim przemoc i krzywda się wydarza.
Interwencje sprawiedliwości transformatywnej mogą przyjmować różne formy, jednak najczęściej obejmują:
1) z jednej strony wspieranie osób, które doświadczyły przemocy, w procesach zdrowienia i/lub zapewniania im bezpieczeństwa. Z drugiej pracę z osobą, która wyrządziła krzywdę, nad wzięciem odpowiedzialności za spowodowaną przemoc;
2) budowanie kompetencji wśród osób ze społeczności, tak aby mogły wspierać interwencję, a także zdrowieć i/lub brać odpowiedzialność za krzywdy, w których miały udział;
3) rozwijanie umiejętności zapobiegania przemocy oraz wzmacnianie kompetencji społeczności w zakresie przerywania przemocy w trakcie jej trwania.
Większość interwencji ST obejmuje proces brania kolektywnej odpowiedzialności, w ramach którego kilka osób ze wspólnoty pracuje bezpośrednio z osobą, która wyrządziła krzywdę, nad wzięciem przez nią odpowiedzialności za swoje działania. W najlepszym scenariuszu proces ten prowadzi do tego, że:
1) osoba stosująca przemoc rozumie swoje działania oraz ich wpływ na osobę lub osoby, które doświadczyły krzywdy, a także na inne zaangażowane;
2) przeprasza, podejmuje działania naprawcze, rekompensuje wyrządzone szkody
i (co najważniejsze)
3) pracuje nad zmianą swojego zachowania, tak aby krzywda nie powtórzyła się w przyszłości.
Zmiana zachowania jest fundamentalnym elementem brania odpowiedzialności za wyrządzoną krzywdę i bardzo często stanowi jedną z najważniejszych potrzeb osób, które jej doświadczyły:
„Po prostu nie chcę, żeby zrobiłx to komukolwiek innemu. Nie chcę, żeby ktokolwiek musiał przechodzić przez to, co ja.”
Większość działań w ramach sprawiedliwości transformatywnej realizowanych w USA dotyczy przemocy, która już się wydarzyła i miała miejsce między osobami, które się znają (np. przemoc w relacji intymnejlub napaść seksualna z udziałem osób współpracujących przy kampanii politycznej). Istnieje jednakżeznacznaliczba działań ST podejmowanych wobec przemocy aktualnietrwającej oraz przemocy ze strony nieznajomych (np. przemoc motywowana nienawiścią, nękanie czy napaść seksualna dokonana przez osobę obcą). Reakcje ST wobec przemocy trwającej i/lub przemocy ze strony nieznajomych (które nie muszą się wzajemnie wykluczać) mogą nie obejmować procesu brania odpowiedzialności. Dotyczy to zresztą każdej interwencji ST – czasem podstawowym celem jest po prostu przerwanie przemocy. W innych sytuacjach główny nacisk może zostać położony na wsparcie osoby, która doświadczyła przemocy, i/lub społeczności w procesach zdrowienia albo na zaspokojenie pilnych potrzeb, takich jak opieka medyczna.
Sprawiedliwość transformatywna stanowi szerokie ramy myślenia i działania, dlatego niniejszy opis nie obejmuje wszystkich jej wymiarów. Dążymy do budowania alternatyw wobec obecnych systemów oraz do przerywania międzypokoleniowych cykli przemocy w naszych społecznościach i rodzinach. Nie wierzymy, że więzienia czy policja czynią nas bezpieczniejszymi. Wierzymy natomiast, że jesteśmy w stanie wspólnie tworzyć to, czego potrzebujemy. Sprawiedliwość transformatywna jest jednym ze sposobów, w jakie próbujemy reagować na przemoc, krzywdę i nadużycia w naszych społecznościach. Chcemy aby był to sposób konstruktywny, który nie produkuje kolejnych zniszczeń ani traum. Procesy sprawiedliwości transformatywnej nie są oczywiście doskonałe i za każdym razem wiele się uczymy.
Tłumaczenie za stroną Transform Harm (https://transformharm.org/tj_resource/transformative-justice-a-brief-description/)
Dla osób, które od razu chcą zanurzyć się w procesach Transformative Justice i mogą zdobywać wiedzę w języku angielskim, polecamy następujące źródła (osoby, które nie czują się komfortowo z angielskim prosimy o cierpliwość – będziemy starać się je krok po kroku tłumaczyć na polski):
1. Transform Harm: https://transformharm.org/
2. Bay Area Transformative Justice Collective: https://batjc.org/readings-other-media/
3. Creative Interventions: https://www.creative-interventions.org/
4. Transformative Justice Practitioners Network Europe: https://www.transformativejustice.eu/de/resource-collection/ (po niemiecku i angielsku)