Nieidealny słowniczek pojęć

Język sprawiedliwości transformatywnej nie jest neutralny ani oczywisty. Wiele pojęć, którymi się posługujemy, powstało w innych kontekstach społecznych i politycznych, przede wszystkim w ruchach abolicjonistycznych i społecznościach działających w USA. Dlatego ich tłumaczenie na polski bywa wyzwaniem. Proponowane tu odpowiedniki są siłą rzeczy niepełne i niedoskonałe: nie zawsze oddają wszystkie znaczenia, doświadczenia i historie, które niosą ze sobą oryginalne terminy.

Traktujemy ten słowniczek jako narzędzie w procesie, a nie zamknięty zbiór definicji. Wierzymy, że wraz z częstszym praktykowaniem idei sprawiedliwości transformatywnej w naszych lokalnych i europejskich kontekstach, oraz z budowaniem własnych doświadczeń, relacji i strategii, będziemy wspólnie wypracowywać język, który lepiej odpowiada naszym realiom i potrzebom. Ten język, podobnie jak sama sprawiedliwość transformatywna, pozostaje żywy i w ciągłej transformacji.

Community Accountability – w języku polskim tłumaczone czasami jako „społeczna odpowiedzialność”, my jednak staramy się odchodzić od takiego tłumaczenia, z uwagi na to, że łatwo zsuwa się w rejestr biznesowy i menedżerski, który jest sprzeczny z logiką sprawiedliwości transformatywnej (jak przy np. społecznej odpowiedzialności biznesu). W community accountability nie chodzi o „pociąganie do odpowiedzialności jednostki wobec społeczności” rozumianą abstrakcyjnie. Termin ten oznacza proces brania odpowiedzialności za wyrządzoną krzywdę, relacyjny i wspólnotowy wysiłek, a nie indywidualny „rachunek sumienia”. To praktyka nie skupiająca się na karze, ale z realnymi konsekwencjami. To coś, co społeczność robi razem: stawia granice, wspiera osoby skrzywdzone, monitoruje zmiany, uczy się reagować na przemoc.

Nasza propozycja: Community Accountability → wspólnotowe branie odpowiedzialności / proces wspólnotowej odpowiedzialności / praktyki wspólnotowego brania odpowiedzialności / odpowiedzialność wspólnotowa.

Healing Justice – podejście wywodzące się z ruchów oddolnych, które łączy proces zdrowienia z walką o sprawiedliwość społeczną. Zakłada, że trauma i cierpienie są skutkiem systemowej przemocy i opresji, dlatego zdrowienie musi mieć charakter zbiorowy, polityczny i wspólnotowy. Healing Justice nie polega na indywidualnym „leczeniu się” czy „zdrowieniu” w izolacji, lecz na budowaniu warunków, relacji i praktyk umożliwiających odzyskiwanie sprawczości, bezpieczeństwa i dobrostanu poza represyjnymi instytucjami państwa. Jest jednym z trudniejszych terminów do przetłumaczenia na język polski, z uwagi na możliwe konotacje z systemowym rozumieniem zdrowia oraz sprawiedliwości. Poniżej prezentujemy naszą – z pewnością nieidealną – propozycję, pozostając w gotowości na inne możliwości.

Nasza propozycja: Healing Justice→ Sprawiedliwość oparta na zdrowieniu / praktyka zdrowienia jako formy sprawiedliwości społecznej

Restorative Justice – Sprawiedliwość naprawcza – podejście do reagowania na krzywdę, które koncentruje się na naprawieniu wyrządzonej szkody poprzez dialog, uznanie odpowiedzialności i zaspokojenie potrzeb osób poszkodowanych; w odróżnieniu od sprawiedliwości transformatywnej rzadziej obejmuje długofalową zmianę warunków społecznych i struktur, które umożliwiają przemoc.

Tranfsormative Justice – określenie o dopiero przebija się do języka polskiego. To oddolne podejście do reagowania na krzywdę, które koncentruje się na wspólnotowym braniu odpowiedzialności, wsparciu osób skrzywdzonych oraz długofalowej zmianie relacji i warunków społecznych, tak aby przemoc się nie powtarzała – bez użycia kar i instytucji państwowych. Trwają dyskusje na temat polskiego odpowiednika dla trasformative justice, w których przebijają się dwie opcje: sprawiedliwość transformatywna lub transformacyjna. Stoimy na stanowisku, że bardziej odpowiednim tłumaczeniem jest „sprawiedliwość transformatywna”, co ma związek nie tylko z kwestią stylistyczną, ale polityczną i pojęciową.

Przymiotnik „transformacyjny” jest mocno osadzony w języku mocno osadzony w języku: zarządzania, biznesu, edukacji systemowej, „procesów zmian” sterowanych odgórnie. Kojarzy się z reformą, modernizacją czy „transformacją instytucjonalną”. Czyli dokładnie z tym, od czego TJ chce się odciąć.

Tymczasem określenie transformatywny jest rzadziej używane, przez to mniej obciążone. Brzmi procesowo, relacyjnie i oddolnie. Ustawia się bliżej sensu: „przekształcania relacji i warunków” zamiast „zarządzania zmianą”. Lepiej oddaje transformative jako przemianę jakościową, a nie „wdrażanie zmiany”.

Nasza propozycja: Transformative Justice (TJ) → sprawiedliwość transformatywna (ST)